Tôi đến Nhật Bản khi đã không còn quá trẻ. Không phải kiểu sang đây với tâm thế mơ mộng về hoa anh đào, về những chuyến tàu đúng giờ hay về một xã hội hoàn hảo như trong phim tài liệu. Tôi đến với suy nghĩ khá đơn giản: làm việc, học hỏi, rồi sống tiếp cuộc đời mình ở một đất nước khác. Nhưng càng sống lâu, tôi càng nhận ra Nhật Bản không chỉ là một nơi để ở, mà là một hệ sinh thái văn hóa rất đặc biệt. Có những thứ phải sống đủ lâu, đủ va chạm, đủ mệt mỏi và đủ suy nghĩ, người ta mới hiểu được.

Nhật Bản không thay đổi nhanh. Đây là điều mà hầu như ai sống ở đây cũng nhận ra. Trong khi nhiều quốc gia chạy theo công nghệ, theo xu hướng, theo cái mới, thì Nhật vẫn giữ rất nhiều thứ cũ. Có khi cũ đến mức người ngoài nhìn vào thấy khó hiểu. Ví dụ rất nhỏ: cả thế giới đã rời bỏ Yahoo từ lâu, nhưng ở Nhật, Yahoo vẫn sống khỏe. Nhiều công ty vẫn dùng fax, vẫn in giấy, vẫn đóng dấu. Người trẻ nước ngoài nhìn vào có thể cười: sao lại lạc hậu thế? Nhưng nếu sống đủ lâu, bạn sẽ hiểu rằng đó không chỉ là sự chậm chạp, mà là cách Nhật Bản vận hành xã hội dựa trên sự ổn định hơn là tốc độ.

Người Nhật không thích thay đổi đột ngột. Họ sợ làm hỏng một hệ thống đang chạy ổn. Và khi một hệ thống đã tồn tại mấy chục năm mà chưa gây ra khủng hoảng lớn, thì việc thay nó bằng một thứ mới, dù hiện đại hơn, cũng là một rủi ro. Sự bảo thủ ở đây không phải vì họ không biết cái mới tốt hơn, mà vì họ cân nhắc rất lâu giữa cái tốt hơn và cái an toàn hơn. Kết quả là Nhật Bản có một xã hội vận hành rất trơn tru, ít biến động, nhưng cũng chậm đổi mới và đôi khi bỏ lỡ cơ hội.

Sống lâu ở Nhật, tôi bắt đầu hiểu rằng đất nước này được xây dựng trên một triết lý rất khác với nhiều nơi khác: giữ trật tự quan trọng hơn thể hiện cá nhân, ổn định quan trọng hơn bứt phá, và trách nhiệm tập thể luôn được đặt cao hơn mong muốn riêng lẻ. Điều đó giải thích vì sao hệ thống ở đây vận hành đều đặn đến đáng kinh ngạc. Tàu hiếm khi trễ, dịch vụ hiếm khi tệ, thủ tục hành chính hiếm khi lộn xộn. Nhưng cũng chính vì thế, con người đôi khi cảm thấy bị bó buộc trong những khuôn mẫu vô hình.

Ở Nhật, bạn hiếm khi thấy ai nổi loạn theo kiểu ồn ào. Sự phản kháng, nếu có, thường diễn ra âm thầm, bên trong mỗi con người. Và chính trong sự im lặng đó, Nhật Bản sinh ra một hiện tượng rất đặc biệt: otaku.

Otaku không chỉ là người mê anime hay game. Otaku là biểu hiện cực đoan của một nền văn hóa cho phép con người sống rất sâu với thế giới nội tâm của mình. Ở Nhật, trẻ em được dạy từ nhỏ rằng hãy tìm điều mình thích và theo đuổi nó đến cùng. Không ai cười nhạo bạn vì bạn mê tàu hỏa, mê côn trùng, mê lịch sử thời Edo hay mê những chi tiết rất nhỏ mà người khác không để ý. Xã hội Nhật có thể nghiêm khắc trong quy tắc, nhưng lại rất khoan dung với sở thích cá nhân.

Văn hóa đó tạo ra những thiên tài. Có những người dành cả đời chỉ để nghiên cứu một thứ rất nhỏ, và họ trở thành bậc thầy. Trong công nghệ, trong thủ công, trong nghệ thuật, trong cả những ngành rất hẹp. Nhưng cũng chính văn hóa đó tạo ra những otaku mãi không thoát được khỏi thế giới của mình. Có người sống cả đời với quá khứ, với những giấc mơ chưa thành, với những ký ức đẹp của một thời đã qua. Họ không làm hại ai, nhưng cũng không thật sự sống trọn vẹn với hiện tại.

Ở nhiều nước, người ta khuyến khích thích nghi, thay đổi, rẽ hướng khi cần. Ở Nhật, người ta khuyến khích bền bỉ. Một khi đã chọn một con đường, bạn được kỳ vọng sẽ đi đến cùng. Điều này rất tốt cho việc tạo ra sự chuyên nghiệp, nhưng cũng rất khắc nghiệt với những ai lỡ chọn sai đường. Nhiều người nước ngoài sống lâu ở Nhật bắt đầu hiểu cảm giác này: bạn không chỉ sống trong một xã hội, bạn sống trong một dòng chảy mà nếu đã bước vào thì rất khó quay đầu.

Một nét văn hóa khác khiến tôi suy nghĩ rất nhiều là văn hóa truyện tranh. Ở nhiều nước, truyện tranh là thứ dành cho trẻ con. Ở Nhật, manga là cả một thế giới. Người lớn đọc manga trên tàu, trong quán cà phê, thậm chí trong giờ nghỉ trưa ở công ty. Manga không chỉ kể chuyện giải trí. Nó nói về chiến tranh, về chính trị, về triết lý sống, về cái chết, về sự cô đơn. Có những bộ truyện tranh đã định hình tư duy của cả một thế hệ.

Tôi từng ngạc nhiên khi thấy một ông chú gần 60 tuổi đọc manga trong tàu điện. Không ai nhìn ông như nhìn một người kỳ lạ. Ở Nhật, việc bạn giữ được phần trẻ con trong mình không phải điều xấu. Xã hội này cho phép con người nuôi dưỡng trí tưởng tượng rất lâu. Và chính điều đó làm cho văn hóa Nhật Bản vừa sâu sắc vừa khó hiểu với người ngoài. Bạn có thể thấy một xã hội rất kỷ luật ban ngày, nhưng lại rất mơ mộng vào ban đêm, qua anime, qua manga, qua âm nhạc.

Có lẽ vì vậy mà Nhật Bản luôn có hai mặt tồn tại song song. Một mặt là sự nghiêm túc, chuẩn mực, kỷ luật đến cứng nhắc. Mặt kia là sự bay bổng, mơ mộng, thậm chí thoát ly thực tại. Hai mặt này không mâu thuẫn, mà bổ sung cho nhau. Người Nhật làm việc nghiêm túc ban ngày, rồi tối về đắm mình trong thế giới riêng để xả áp lực. Nếu chỉ nhìn một mặt, bạn sẽ không hiểu được họ.

Sự bảo thủ của Nhật Bản cũng không đơn giản là cố chấp. Nó giống như một cơ chế tự bảo vệ. Sau chiến tranh, sau thiên tai, sau nhiều biến cố lịch sử, người Nhật học được rằng sự ổn định là tài sản quý giá nhất. Họ xây dựng một xã hội mà ở đó mọi thứ thay đổi chậm, nhưng hiếm khi sụp đổ. Điều này làm cho Nhật Bản không phải lúc nào cũng dẫn đầu, nhưng rất hiếm khi tụt dốc thảm hại.

Tôi từng nghe một người Nhật nói: chúng tôi không chạy nhanh, nhưng chúng tôi chạy bền. Câu nói đó giải thích rất nhiều điều. Nó giải thích vì sao các công ty Nhật có thể tồn tại hàng trăm năm. Nó giải thích vì sao những thương hiệu cũ vẫn được giữ gìn. Nó cũng giải thích vì sao đôi khi Nhật Bản chậm bắt kịp những xu hướng toàn cầu như số hóa, làm việc từ xa, hay cải cách hành chính.

Sống lâu ở Nhật, tôi cũng nhận ra một khác biệt lớn nữa: cách người Nhật nhìn về bản thân trong thế giới. Họ không có thói quen khoe khoang. Thành tựu của cá nhân thường được xem là thành tựu của tập thể. Điều này làm cho xã hội ít ngôi sao, ít anh hùng cá nhân, nhưng lại rất nhiều người làm việc tốt trong thầm lặng. Với người nước ngoài quen môi trường cạnh tranh mạnh mẽ, điều này vừa dễ chịu vừa khó chịu. Dễ chịu vì ít áp lực phải tỏa sáng. Khó chịu vì đôi khi bạn cảm thấy mình cố gắng nhưng không được ghi nhận đúng mức.

Càng sống lâu, tôi càng hiểu rằng không thể dùng thước đo của nước mình để đánh giá Nhật Bản. Những thứ mà người ngoài gọi là chậm chạp, bảo thủ, cứng nhắc, với người Nhật lại là sự kiên định, sự cẩn trọng và lòng trung thành với hệ thống. Và hệ thống đó, dù không hoàn hảo, đã nuôi sống hàng triệu con người trong một trật tự tương đối ổn định suốt nhiều thập kỷ.

Tất nhiên, cái gì cũng có mặt trái. Sự ổn định quá lâu có thể làm con người sợ thay đổi. Sự kỷ luật quá chặt có thể làm con người sợ sai. Sự coi trọng tập thể quá mức có thể làm cá nhân quên mất ước mơ riêng. Nhưng nếu không có những điều đó, có lẽ Nhật Bản đã không phải là Nhật Bản như ngày hôm nay.

Với tôi, sống lâu ở Nhật là học cách nhìn mọi thứ bằng hai con mắt. Một con mắt của người ngoài, để thấy sự khác biệt, để thắc mắc, để so sánh. Một con mắt của người trong cuộc, để hiểu lý do, để cảm thông, để chấp nhận. Khi bạn có đủ cả hai, bạn không còn dễ phán xét nữa. Bạn chỉ lặng lẽ ghi nhận: à, thì ra đất nước này vận hành như vậy.

Bài viết này là lời mở đầu cho một chuyên mục không nhằm khen Nhật Bản, cũng không nhằm chê Nhật Bản. Tôi chỉ muốn kể lại những gì mình thấy, mình sống, mình suy nghĩ, với tư cách một người nước ngoài đã ở đây đủ lâu để không còn nhìn mọi thứ bằng ánh mắt của du khách, nhưng cũng chưa đủ lâu để quên mình từng là người ngoài.

Nếu bạn mới đến Nhật, có thể bạn sẽ thấy trong những dòng này một tương lai xa. Nếu bạn đã sống ở đây nhiều năm, có thể bạn sẽ thấy bóng dáng của chính mình. Và nếu bạn chưa từng đến Nhật, hy vọng những câu chuyện này giúp bạn hiểu rằng đằng sau một đất nước trật tự và yên bình là rất nhiều tầng văn hóa sâu sắc, phức tạp và đôi khi đầy mâu thuẫn.

Sống lâu ở Nhật không chỉ là chuyện ở lại bao nhiêu năm. Đó là chuyện bạn học được cách sống cùng một nền văn hóa khác mình, học cách chấp nhận những điều không giống mình, và cuối cùng là học cách hiểu chính mình rõ hơn trong sự khác biệt ấy.